Dante, Boska Komedia i drabina Mahometa

Reklama

pt., 07/30/2021 - 16:44 -- MagdalenaL

La voragine infernale, Sandro Botticelli, mapa piekła dantejskiego, źródło: focus.it

Od ponad wieku istnieje pewien pogląd, bardziej jako coś dla ludzi zgłębionych w temat niż dla całej opinii publicznej, aby uniknąć przewidywalnych drażliwych kwestii. Natomiast w tym roku, dedykowanym Dantemu Alighieri, w siedemsetną rocznicę śmierci tego wielkiego poety, otwarte powiedzenie o tym być może stanie się sukcesem kultury uniwersalnej, wbrew głoszonym zderzeniom cywilizacji. Zatem pytanie brzmi: czy prawdą jest, że Dante pisząc Boską Komedię wykorzystał motywy zaczerpnięte z tradycji i literatury islamu? A żeby być bardziej precyzyjnym: czy ojciec języka włoskiego, bohater kulturowy naszych korzeni chrześcijańskich, sięgał do muzułmańskich pozycji jako swoich źródeł?

 

Sen Jakuba

Pierwsze przełomowe badania na ten temat pochodzą z 1919r. Zostały opublikowane przez hiszpańskiego arabistę Miguela Asin Palaciosa, który znalazł „niesamowite zbieżności” pomiędzy podróżą w zaświaty u Dantego w towarzystwie Wergiliusza,
a podobną wyprawą przypisywaną Mahometowi w literackiej i ustnej tradycji islamu. Przez kilka lat włoscy badacze twórczości i życia Dantego uznawali to jako zbieżność, uzasadniając to wspólnym pochodzeniem obu religii z Biblii. Jednym z przykładów jest złota drabina, która prowadzi do Raju, zastosowana zarówno przez Mahometa jak i Dantego, mogła być zaczerpnięta z epizodu biblijnego o Jakubie, którego sen przedstawiał drabinę prowadzącą do Boga w Niebie oraz schodzące i wchodzące anioły. Krytycy mówili o zbieżności literackiej i psychologicznej argumentując to tym, że wychodząc od wspólnych założeń, ludzka psychika jest skłonna do tworzenia podobnych historii. Dla innych ekspertów paralele wskazane przez Miguela Palaciosa owszem były zaskakujące, ale nie istniał żaden dowód na to, że opowieści arabskie dotarły do Włoch i zostały przetłumaczone w czasach Dantego, ani że sam Dante się z nimi zapoznał. Palacios zasugerował, że Mistrz Dantego Brunetto Latini, pełniący funkcję ambasadora na dworze króla Kastylii, przywiózł do Włoch tłumaczenia wykonane w Toledo pod patronatem wielkiego mecenasa króla Alfonsa X, zwanego Mądrym - chrześcijańskiego propagatora nauki, także tej pochodzącej ze źródeł muzułmańskich.

 Dante, Gerion oraz Burak, źródło: focus.it

Bardzo prawdopodobne jest, że to na ulicach Florencji Dante usłyszał opowieść o tym jak na Wschodzie Mahomet, na grzbiecie fantastycznego stworzenia Buraka i z przewodnictwem archanioła Gabriela, odwiedził Niebo i Piekło. Burak, według tradycji islamskiej, jest mistycznym rumakiem pochodzącym z islamskiego raju, przeznaczonym do jazdy dla różnych proroków, a zwłaszcza dla Mahometa. U Dantego będzie to Gerion, chimeryczny potwór składający się z twarzy ludzkiej, lwich łap, ciała węża, ogona skorpiona oraz demonicznych skrzydeł. Na jego grzbiecie Poeta i Wirgiliusz przemierzali ósmy krąg piekła, Malebolge.

 

Takie samo Piekło

Kwestia ta została zapomniana na trzydzieści lat, bo dopiero w 1949 roku dwaj uczeni: Enrico Cerulli i Munoz Sendino znaleźli „narzędzie zbrodni” - ich zdaniem niezbity dowód na wpływ tradycji islamskiej na geniusz Dantego. Stwierdzili, że Kitab al-Miraj (Księga Wniebowstąpienia), szczegółowa opowieść o podróży Mahometa w zaświaty, przetłumaczona przez Alfonsa X Mądrego z arabskiego na kastylijski.  Natomiast jego sekretarz, wygnaniec Bonaventura ze Sieny, zajął się przekładem na łacinę i język francuski. Co więcej, Brunetto Latini, Mistrz Dantego, nie poznałby się z jednym ze swoich rodaków (Bonaventura ze Sieny, tłumacz) na dworze Alfonsa Mądrego, gdyby nie wiedział o Księdze Kitab al-Miraj. I nieprawdopodobnym jest, że nie rozmawiał później ze swoim uczniem, kiedy we Florencji myślał o Boskiej Komedii, utworze również skoncentrowanym wokół podróży w zaświaty.

 

Jakie są podobieństwa pomiędzy Księgą Kitab al-Miraj, a Komedią? Przedstawione są w książce Dante e la Cultura Islamica (2015, ed. Jouvence) zredagowaną przez Cesare Capone z udziałem filologów takich jak Maria Conti i Valeria Pucciarelli oraz arabistki Elisabetty Benigni. Po pierwsze, i Dante, i Mahomet wyruszają nocą i opowiadają o swojej podróży w pierwszej osobie; oboje mają przewodnika wyznaczonego przez Boga: Wergiliusza dla Dantego, Archanioła Gabriela dla Mahometa. Kitab al-Miraj, napisana przed Boską Komedią, przedstawia największe podobieństwa w części poświęconej Piekłu. Również Mahomet opisuje Piekło jako kręgi ułożone koncentrycznie w kształt wielkiego leja, skierowanego do środka Ziemi, w którym potępieni umieszczani są według ciężaru ich grzechów.

La creazione della luce, Gaetano Previati, źródło: focus.it

Kara

Dantejskie Malebolge (ósmy krąg piekła, podzielony na rowy) znajdowało się po raz pierwszy w Kitab al-Miraj, na przykład z fragmentami przedstawiającymi złodziei owiniętych w węże i  oszustów w płomieniach. Miasto Dite, znajdujące się w VI kręgu, oraz dolne Piekło są opisane przez Dantego w ten sam sposób co w tekście arabskim: są tam domy otoczone fortyfikacjami, wokół bram kręcą się diabły, a z głównej bramy schodzi się dolnego Piekła. Islamska kompozycja również stosuje zasadę ‘kary’, zgodnie z którą grzesznicy są sądzeni w taki sam sposób, w jaki wyrządzali cierpienie innym. Istnieje pięć kategorii potępionych, których Mahomet jest w stanie obserwować: siewcy niezgody, którym nożyczkami ognia zostają ucinane usta i języki, jak ci którzy byli winni krzywoprzysięstwa; cudzołożnicy zostają powieszeni przez ich genitalia; prostytutki przywiązane są do płonących kłód, a pełni pychy bogacze zostają spaleni w ogniu.

Drugi krąg Piekła, pożądliwi; Les Voluptueux Victor Prouvé, źródło: focus.it

„Siewcy niezgody są kategorią metaforyczną” – podkreślają autorzy eseju o Dantem
i kulturze islamu – „a fakt, że Dante również nazywa ich siewcami niezgody stanowi niezaprzeczalną zgodność, będącą istotniejszym dowodem na to, że widział on tekst arabski, niż sama treść.” Ale nie tylko to. Anonimowy autor Księgi Kitab al-Miraj jako pierwszy wprowadził i wyjaśnił pojęcie ‘kary’, np. kiedy mówi: „jak siewca niezgody używał języka...tak tutaj zostaje ukarany przez obcięcie języka”. Islamski opis piekła musiał uderzyć Dantego swoją surową konkretnością, stając się źródłem inspiracji dla jego wielkiego poematu. W Piekle zachowuje schemat wyroku, który odzwierciedla naturę winy: gniewni biją się, gnuśni cierpią w kwasie, zabójcy są skąpani we krwi, siewcy niezgody poddawani są ciągłym ranom. Dwaj wyróżnieni podróżni, o różnych wyznaniach, w obu tekstach zostają wezwani, jeden przez Gabriela, drugi przez Beatrycze, do opowiedzenia wszystkiego ku przestrodze dla żyjących.

 

Boskie światło

Istnieją również  wyraźne analogie między rajem Dantego a tym widzianym przez Mahometa. Kolory i światła, muzyka i śpiew są wspólnymi i niepowtarzalnymi elementami, które określają nadprzyrodzoność oraz niematerialność środowiska, w którym aniołowie, hierarchicznie uporządkowani w koncentrycznych kręgach, otaczają tron boski (Dantejska „słodka symfonia Raju”). W obu tekstach dominującą nutą jest niebiańska świetlistość. W   Kitab al-Miraj jest więcej miejsca na przyjemności zmysłowe, ale domy, rzeki, kobiety i dzieci towarzyszące sprawiedliwym stworzone są z czystego światła. Zarówno Mahomet, jak i Dante, będąc blisko Boga zostają uderzeni oślepiającym światłem, przez które obawiają się, że zostaną oślepieni.

Dante w Raju, Vlaho Bukovac, źródło: focus.it

W Boskiej Komedii Dante, wierny kulturze chrześcijańskiej, umieszcza Mahometa bez skrępowania w Piekle. „Jednak”, wyjaśnia Paolo Branca, islamista z Katolickiego Uniwersytetu w Mediolanie, „okazuje szacunek dla kultury islamu umieszczając arabskich filozofów Avicennę i Averroè w Limbo, czekając, aż wstąpią do raju w dniu Sądu Ostatecznego”. Tym samym sposobem Dante umieszcza Saladyna, sułtana Syrii i Egiptu, przywódcę muzułmańskiej rekonkwisty Ziemi Świętej, w Limbo, a nie w Piekle, uznając jego wartość i prawość. „Podsumowując – mówi Branca – związki między Kitab al-Miraj
a Boską Komedią są takie, że odzwierciedlają rzeczywistość historyczną: czas krucjat czy nie, w Średniowieczu nie tylko kupcy i mieszkańcy wymieniali się wiedzą, ale także intelektualiści wzbogacali swoją wiedzę poprzez konfrontację z różnorodnością, nie zważając na walki religijne. A zatem Dante nie tylko był wielkim poetą chrześcijaństwa, ale i pisarzem uniwersalnym”.

 

Autor: 
tłum. Blanka Grzelak
Dział: 
Polub Plportal.pl:

Reklama